Açık uçlu soruda cevap iskeleti nasıl kurulur?

Açık uçlu soruda şık yoktur. Boş sayfa, bildiğini de bildiğini sandığını da aynı anda gösterir. Birçok öğrenci hemen paragrafı yazmaya koyulur, ortada durur, başa döner. İskelet, yazmadan önce kurulan kısa kemiktir. Kemik yoksa cümleler dağılır. Kemik varsa paragraf, kemiğin üstüne et giyer. Bu iskelet, süslü bir kompozisyon dersi değil; soruya cevap yetiştirmenin sade sırasıdır.

Kökten üç parça çıkar

Soruyu oku ve üç şeyi fısılda. Ne soruluyor. Kaç parça isteniyor. Hangi sınır var: örnek ver, karşılaştır, neden yaz. Bu üçü yoksa yazmaya başlama. Özellikle kaç parça sorusu, yarım cevabı önler. İki neden istiyorsa üçüncüye kaçmak, ilkini inceltir.

Olumsuz köke dikkat. Hangisi uygun değildir gibi bir iş, açık uçluda da gizlenebilir. Kökü kendi cümlenle yeniden kur. Kuramazsan kökü yanlış okuma riski burada da vardır. Şık olmasa da acele aynı kapıyı çalar.

Dört satırlık kemik

Kâğıdın kenarına veya zihnine dört kısa satır yaz. Bir: doğrudan cevap cümlesi. İki: gerekçe. Üç: kısa örnek veya adım. Dört: köke dönüş, yani cevabın soruyla hâlâ örtüştüğü tek kelime. Bu dört satır paragraf değildir. Paragrafın haritasıdır.

Doğrudan cevap ilk cümlede dursun. Giriş süsü, süreyi yer ve okuyanı cevaba geç bırakır. Sınav kâğıdında merak uyandırmak zorunda değilsin. Soruyla örtüşen net bir cümle, uzun bir ısınmadan daha değerlidir.

Gerekçe ile örneği ayır

Gerekçe, neden böyledir sorusunun cevabıdır. Örnek, bu yüzden şöyle görünür sorusunun cevabıdır. İkisini aynı cümleye sıkıştırmak, ikisini de silikleştirir. Önce gerekçe, sonra örnek. Örnek yoksa zorlama. Uydurma örnek, doğru gerekçeyi de şüpheli kılar. Emin değilsen örneği boş bırak, gerekçeyi dürüst yaz.

Adım isteyen sorularda sıra bozulmasın. Bir, iki, üç diye kısa işaret kullanmak ayıp değildir. İşaret, düşüncenin yerine geçmez; okuyanı sırada tutar. Sıra karışıksa işlem de karışır.

Süreye sığdırmak

İskelet iki dakika sürsün, paragraf geri kalanı alsın. Süre bölmesi açık uçluda da geçerlidir. Tüm dakikayı giriş cümlesine harcarsan sonuç kâğıtta yoktur. İskelet bitince yaz, yazı uzarsa son cümlede köke dön. Yeni bir fikir, son dakikada iskeletsiz girerse dağınıklık olur.

Yazın okunaklı olsun. Okunmayan doğru, okuyan için yok hükmündedir. Acelede harfler birleşiyorsa bir satır nefes al, sonra devam et. Bu, içerikten ayrı küçük bir nezakettir.

Evde prova

Bir soru seç, yalnızca iskeleti yaz, paragrafı ertesi güne bırak. Ertesi gün iskelete bakıp paragrafı kur. Kurulamıyorsa kemik zayıftır, cümle değil. Zayıf kemiği yanlış defterine tek satır işle: gerekçe yoktu, örnek sorunun yerine geçmişti. Satır, bir sonraki iskeleti düzeltir.

Başkasının örnek cevabını ezberlemek iskelet öğretmez. Örnek cevap, kemik nasıl görünür onu gösterir. Sonra kendi sorunla kendi kemiğini kur. Kemiği sen kurmazsan sınavda hazır paragrafın olmaz.

Sık sorulan sorular

İskelet kâğıtta görünecek mi? Görünmesi şart değil. Kenarda kısa işaretler bırakıp üstünü temiz yazabilirsin. İşaretler cevaba karışmasın. Asıl cevap, düzgün cümlelerle ana alanda dursun.

Her soruda dört parça gerekir mi? Hayır. Kök tek kelime istiyorsa tek cümle yeter. Dört satır, neden ve örnek isteyen sorular içindir. Kökü dinle, şablonu zorla giydirme.

Yanlış gerekçe tüm cevabı siler mi? Puan kuralı sınava göre değişir. Yine de gerekçesiz doğru etiket, çoğu açık uçluda eksik kalır. Emin olmadığın gerekçeyi uydurma. Bildiğin parçayı dürüst yaz, bilmediğini süsleme.