Okuduğunu anlamak için metni okurken sorulacak sorular

Bir sayfayı bitirip gözlerinizin satırlar üzerinde gezdiğini, ama aklınızın başka yerde olduğunu fark ettiğiniz oldu mu? Okuduğunu anlamak, yalnızca kelimeleri tanımak değil, metinle bir konuşma kurmaktır. İyi okuyucular okurken kendilerine sürekli sorular sorarlar. Bu yazıda, okumadan önce, okurken ve okuduktan sonra kullanabileceğiniz kısa soru listeleriyle aktif okumanın temelini bulacaksınız.

Okumadan önce: metne göz atın

Okumaya başlamadan önce bir dakikanızı ayırın. Başlığa, ara başlıklara, kalın yazılmış kelimelere, görsellere ve varsa giriş ile sonuç paragraflarına bakın. Sonra kendinize şunları sorun:

• Bu metin ne hakkında olabilir?
• Bu konuda zaten ne biliyorum?
• Bu metinden ne öğrenmek istiyorum?

Bu birkaç soru, zihninizde bir iskelet kurar ve gelen bilgilerin yerleşeceği yerleri hazırlar. Tahmininiz yanlış çıksa bile sorun değil; yanıldığınızı fark etmek de öğrenmedir.

Okurken: durup sorgulayın

Her paragrafın sonunda ya da her bölümün sonunda kısa bir mola verin ve şunları sorun:

• Yazar burada ne demek istiyor?
• Bunu tek cümleyle nasıl anlatırım?
• Anlamadığım kelime ya da fikir hangisi?
• Bu bilgi önceki bölümle nasıl bağlanıyor?

Anlamadığınız kelimelerin altını çizin, ama hemen sözlüğe koşmayın. Önce cümlenin bağlamından anlam çıkarmaya çalışın, sonra kontrol edin. Bu alışkanlık hem akıcı okumayı hem sözcük dağarcığını geliştirir. Bir paragrafı iki kez okumak yanlış değildir; iyi okuyucular da geri döner.

Kitabın kenarına not almak (kendi kitabınızsa) ya da küçük yapışkan notlar kullanmak, metinle etkileşimi artırır. Aşırıya kaçmadan, yalnızca gerçekten önemli yerlerin altını çizmek en iyisidir. Her şeyin altını çizerseniz hiçbir şey öne çıkmaz.

Okuduktan sonra: geri çağırın

Bölümü bitirince kitabı kapatın ve gördüklerinizi hatırlamaya çalışın. Kendinize şu soruları yöneltin:

• Ana fikir neydi?
• En önemli üç ayrıntı hangisiydi?
• Yazarın kullandığı kanıt ya da örnek neydi?
• Bu metin bana ne hissettirdi, katılıyor muyum?

Bunları yazılı ya da sesli yanıtlayabilirsiniz. Cevaplarınız eksikse kısa bir geri dönüşle boşlukları doldurun. Bu basit geri çağırma, metni aylar sonra bile hatırlamanızı kolaylaştırır. Günde yirmi dakikalık okuma alışkanlığı kurduysanız, her oturumun sonuna bu soruların bir ya da ikisini eklemek yeterli olur.

Metin türüne göre uyarlama

Her metin aynı şekilde okunmaz. Bir romanda karakterlerin ne istediğini, neden öyle davrandığını sormak daha doğru olur. Bilgilendirici bir metinde ise ana fikir ve kanıt ilişkisine bakılır. Fen ve matematik metinlerinde yavaş okumak, örnekleri kendi başınıza çözmek gerekir. Tarih metinlerinde neden-sonuç ilişkileri ve zaman sırası öne çıkar. Soru türünü metne göre seçmek, okumayı daha anlamlı yapar.

Çocuklarla uygulamak

Bir çocuğa eşlik ediyorsanız soru sayısını küçük tutun ve baskı kurmayın. “Sence şimdi ne olacak?” ya da “En çok hangi kısmı sevdin?” gibi açık uçlu sorular, sınav havası yaratmadan anlamayı güçlendirir. Çocuğun cevabı sizin beklediğinizden farklı olabilir; önemli olan fikrini metinle ilişkilendirebilmesidir.

Sık sorulan sorular

Çok yavaş okuyorum, bu yöntem beni daha da yavaşlatır mı? Başlangıçta biraz yavaşlatabilir, ama anlamanın artması uzun vadede zaman kazandırır. Gereksiz tekrar okumaları azaltır.

Her metinde bu soruların hepsini sormalı mıyım? Hayır. Önem ve zorluğa göre iki ya da üç soruyla başlayın.

Okuma güçlüğü olabileceğinden şüpheleniyorsam ne yapmalıyım? Okuma hızı ya da anlama konusunda belirgin ve süregelen zorluk varsa okul rehberlik servisi veya bir uzmanla görüşmek faydalı olur.