Yeni bilgiyi eski bilgiye tek kancayla bağlamak

Yeni bir terim, boş bir rafa konursa ilk rüzgarda düşer. Eski bir bilginin yanına asılırsa durur. Çapa kurmak, yeni bilgiyi bildiğin bir şeye bilinçli bağlamaktır. Bağ kurmak süs bir benzetme yarışı değildir. Yarın o terimi geri çağıracak bir kancadır. Kanca yoksa terim, o günün cümlesi olarak kalır.

Kanca nereden gelir

Kanca, aynı dersten bir önceki ünite olabilir. Evdeki bir eşya, bildiğin bir yol, daha önce çözdüğün bir problem de olabilir. Ölçü, kancanın senin için gerçekten tanıdık olmasıdır. Başkasının güzel benzetmesi sende boşsa kanca değildir. Kendi hayatından bir ayrıntı, kitaptaki süslü örnekten daha sağlam durabilir.

Kancayı uydurma. Benzetme yanlışsa yeni bilgi de yanlış yere yapışır. Emin değilsen kancayı kısa tut ve yanına soru işareti koy. Soru işareti, yanlış defterine taşınacak dürüst bir izdir. Yanlış kanca, hiç kancadan daha zor sökülür.

Tek kanca yeter

Bir terime beş benzetme yazmak, beş ayrı yol açar ve hepsi silikleşir. Bir kanca seç. Kanca, terimin tümünü anlatmak zorunda değil. En çok karışan parçayı tutsun. Gerisi düz cümlede kalsın. Çapa, ansiklopedi maddesi değildir.

Seçtikten sonra kaynağı kapat ve kancayla birlikte terimi söyle. Söyleyemezsen bağ henüz kurulmamıştır, yalnızca yan yana yazılmıştır. Yan yana yazmak, karşılaştırma tablosunun işi olabilir. Çapa ise geri çağırma ipidir. İkisi aynı satırda durabilir, aynı görev değildir.

Eski bilgi de tazelenir

Yeni terimi eski üniteye bağlayınca eski ünite de yoklanmış olur. Bu, iki dersi birden çalışmanın ucuz halidir. Eski ünite tamamen unutulmuşsa önce onu bir cümleyle toparla, sonra yenisini as. Unutulmuş rafa yeni yük asmak, ikisini birden düşürür. Toparlama, konu envanterindeki yarım işaretini de dürüstleştirir.

Bağ kurarken tüm geçmişi tarama. En yakın ünite yeter. Uzak bir anı zorlama. Zorlanan anı, dersin orta yerinde masal olur ve asıl tanım kayar.

Nerede işe yaramaz

Rasgele bir sayı dizisi, harita üzerindeki tek bir nokta veya birebir ezberlenmesi istenen bir formül, benzetmeyle eğilip bükülmesin. Onlarda kanca, düzen veya ritim olabilir; yanlış bir hikâye olmasın. Hikâye, formülün işaretini değiştiriyorsa vazgeç. Düz tekrar daha güvenlidir.

Duygusal olarak ağır bir anıyı kanca yapmak da gerekmez. Ders, o anıyı her yoklamada geri getirmesin. Kanca nötr ve günlük olsun. Günlük olan, daha sık hatırlanır.

Defterde nasıl durur

Terimin yanına tek satır: bana şunu hatırlatıyor. Satır uzun olmasın. Uzun satır, yeni bir metin olur ve asıl terimi örter. Akşam o satırı kapat, terimi söyle, sonra satırı aç. Sıra tersine dönerse kanca, ipucu değil kopya olur.

Birkaç gün sonra kanca hâlâ gerekiyorsa kalsın. Terim artık kancasız da kuruluyorsa satırı sil. Silmek, bağı küçümsemek değil, artık bağımsız durduğunu görmektir. Bağımsız duran bilgi, asıl hedeftir.

Sık sorulan sorular

Benzetme bilimsel olmak zorunda mı? Dersin doğruluğunu bozmasın yeter. Evdeki bir örnek, laboratuvar cümlesi kadar dürüst olabilir. Yanlış ilişki kuruyorsa benzetmeyi bırak. Doğruluk, güzellikten önce gelir.

Her terime çapa gerekir mi? Hayır. Zaten yerine oturmuş bilgiye zorla hikâye ekleme. Yalnızca düşen, karışan veya ilk kez görülen terime bir kanca yeter. Her şeye kanca, hiçbirine kanca gibidir.

Başkasının kancasını kullanabilir miyim? Anlıyorsan evet. Anlamadan ezberlersen o kanca da yabancı bir cümle olur. Kendi sözcüğünle yeniden kur. Kuramıyorsan henüz senin kancan değildir.