Bilmediğin kelimeyi bağlamdan tahmin etmek

Bilmediğin kelimede kalem durur, sözlük açılır, göz anlamlar arasında gezer. Geri döndüğünde cümlenin başı unutulmuştur. Her kelime için durmak, titizlik gibi gelir; okumanın ipini koparır. Bağlamdan tahmin, kelimeyi küçümsemek değildir. Cümle yürüyorsa yürümeye devam edip tahminini sonra yoklamaktır. Cümle kilitlenirse o kelime gerçekten kapıdır ve hemen açılmalıdır.

İpucu cümlenin içindedir

Birçok cümle, bilmediğin kelimenin yanına bir ipucu bırakır. Zıtlık sözleri, yani, örneğin, çünkü gibi bağlaçlar bu ipucunu taşır. Yazar kelimeyi tanımlıyorsa tanımın içinden anlam çıkar. Örnek veriyorsa örnek, sözlükten daha yakın durur. Önce ipucunu ara, sonra karara var.

İpucu yoksa zorlama. Boş tahmin, yanlış anlamın yerleşmesine yol açar. O kelimeyi işaretle ve cümle bitince bak. İşaret, tembellik değil, ertelenmiş dürüstlüktür. Her kelimeyi aynı anda çözmeye çalışmak, hiçbirini tutmaz.

Tahmini yerine koy

Kelimenin yerine kendi sözünü koy ve cümleyi yeniden oku. Cümle hâlâ olayı taşıyorsa tahmin işe yaramıştır. Taşımıyorsa tahmin yanlış yöndedir. Bu küçük yer değiştirme, okurken soru sormaktan farklı bir kas kullanır. Soru metnin amacına bakar; yer değiştirme tek kelimenin yuvasına bakar. İkisi birlikte olursa sayfa hem bütün hem parça olarak durur.

Tahmini kenara tek kelimeyle yaz. Uzun karşılık, okuma hızını gereksiz keser. Hız ile anlama dengesinde bu not, durmanın en ucuz halidir. Not yoksa akşam ne tahmin ettiğini unutursun.

Ne zaman sözlük şart

Cümle onsuz ilerlemiyorsa sözlük şarttır. Tanım cümlesindeki ana terim böyledir. Yönergedeki eylem de böyledir: karıştır, kes, eşleştir. Yanlış eylem, tüm işi kaydırır. Romanın tek bir süs sıfatı ise çoğu zaman bekleyebilir. Ölçü, kelimenin nadirliği değil, onsuz cümlenin yıkılıp yıkılmadığıdır.

Sözlüğe bakınca ilk anlamı yapıştırma. Cümleye uyan anlamı seç. İlk anlam her zaman yazarın kastı değildir. Uymuyorsa ikinci anlama geç. Uyan yoksa cümleyi yeniden oku; belki ipucu kaçmıştır.

Yabancı dilde ayrı bir defter

Yabancı dil okumasında her kelimeyi ana deftere taşımak listeyi şişirir. Yalnızca yeniden gördüğün veya cümleyi kilitleyen kelimeyi yaz. Yanına kısa bir cümle örneği koy, tek kelimelik karşılıkla yetinme. Örnek cümle, kelimenin yuvasını hatırlatır.

Bu listeyi her gün baştan okuma. Birkaç kelimeyi cümle içinde kullanmayı dene. Kullanılmayan liste, günlük okuma alışkanlığının yanında ağır bir çanta olur. Çanta ağırlaşınca okuma bırakılır. Az kelime, kullanılan kelime olsun.

Tahmini sınamak

Oturum sonunda işaretli kelimelere dön. Tahminin tuttuysa kenara küçük bir tik koy. Tutmadıysa doğru anlamı kendi cümlenle yaz, sözlük cümlesini kopyalama. Kopya, akşam yine yabancı kalır. Kendi cümlen, yanlış tahminin düzeltilmiş halidir.

Aynı kelime ikinci kez geçince sözlüğe koşma. Önce eski tahminini hatırla. Hatırlayamıyorsan o kelime listeye girmeyi hak eder. İkinci karşılaşma, birinci notun sınavıdır.

Sık sorulan sorular

Tahmin etmek tembellik mi? Hayır. Tembellik, hiç bakmamaktır. Tahmin, cümleyi yürütüp sonra yoklamaktır. Yoklama yoksa tahmin, yanlış anlamın alışkanlığına döner. Sıra bozulmasın: önce yürüt, sonra kontrol.

Kaç kelimede durmalıyım? Sabit sayı yok. Cümle yürüyorsa yürü. Bir sayfada çok kilit varsa metin sana şimdilik ağır geliyor olabilir. Daha sade bir metne geçmek, her satırda sözlükle boğuşmaktan daha öğreticidir.

Çocuk her kelimeyi sorsa ne yapmalı? Hemen karşılığı söyleme. Cümlede ipucu var mı diye birlikte bakın. İpucu varsa tahmin etsin, sonra kontrol edin. İpucu yoksa anlamı kısa verin ve okumaya dönün. Her soruda uzun ders, hikâyeyi bıraktırır.